عضو پژوهشکده فرهنگ اسلام و ایران، دانشگاه شهید باهنر کرمان
10.22067/jmels.2025.94149.1054
چکیده
این مقاله به بررسی همانندیهای میان رستم، پهلوان شاهنامه، و ایزد مهر در فرهنگ ایرانی و هندوایرانی میپردازد. نگارنده با استناد به متون اوستایی، بهویژه مهریشت، و تطبیق آن با ویژگیها و خویشکاریهای رستم در شاهنامه، نشان میدهد که رستم در قامت یک پهلوان انسانی، تجلی زمینی و روایت حماسیای از صفات و کارکردهای مهر است. مهر در مهریشت، ایزدی جنگاور، نگهبان پیمان، بخشندۀ فرّه و شهریاری، و حافظ سرزمین ایران است؛ ویژگیهایی که به شکلی کامل در شخصیت رستم بازتاب یافتهاند. مقاله با تحلیل شواهد تاریخی، جغرافیایی و اسطورهای، به پیوندهای شرق ایران با آیین مهر و خاستگاه سکایی رستم اشاره میکند و تأثیرپذیری حماسۀ ملی ایران از عناصر شرقی و مهری را برجسته میسازد. در نهایت، این دیدگاه مطرح شده است که گرچه رستم تحولیافتۀ مستقیم مهر نیست، اما در محیطی پرورش یافته که آیین مهر بر آن غالب بوده و شخصیت او و داستانهایش بر پایه کهنالگوی مهر شکل گرفتهاند.
