جنگ‌نامۀ خوانین کوه‌گیلویه اثر آخوند ملا نظرعلی، تقلیدی از شاهنامۀ فردوسی (معرفی و نقد)

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان

سید علی سراج ¹

سید ابراهیم رایگانی ²

حسین رهاد ³

¹ دانشیار گروه زبان و ادبیات فارسی دانشگاه نیشابور

² دانشیار گروه باستان شناسی دانشگاه نیشابور

³ دانشجوی دکتری گروه زبان و ادبیات فارسی دانشگاه فردوسی مشهد

10.22067/jmels.2025.92690.1044

چکیده

بافت موقعیت جغرافیایی استان کهگیلویه و بویراحمد مبتنی بر روابط ایلی است. در میان طوایف این استان، بزرگ هر قبیله با لقب «کی» خطاب می‌شود که بازماندۀ القاب پادشاهان ایرانی و کیانیان است. به دلیل جایگاه ممتازی که شاهنامۀ فردوسی در این مرز و بوم داشته، الگوی رفتاری، روابط ایلی و طبقاتی بر مبنای داستان‌های شاهنامه تنظیم شده است و آثار مختلفی به نظم و نثر در این زمینه پدید آمده است. اثر حماسی «جنگ‌نامۀ خوانین کوه‌گیلویه» سرودۀ آخوند ملا نظرعلی به پیروی از شاهنامۀ فردوسی، دربارۀ نوع تفکر مردم آن روز، سیاست نظام حاکم، شیوة ادارة مملکت بخصوص در عشایر و ایلات، وضعیت اقتصادی، نوع مالیات، باج، خراج، پیش‌کش، خصوصیات انتخاب حاکمان و خواست حکومت از حکّام ولایات و ایالات است. نسخة خطی این جنگ‌نامه در سال‌های 1318 تا 1323 هجری قمری به دستور ولی‌خان ایل‌بیگی به خط نستعلیق و به قلم محمدابراهیم آخوند ملّا نظرعلی تحریر یافته است. زمان وقوع رویدادهای کتاب مربوط به دورة ناصرالدین‌شاه و مظفرالدین‌شاه قاجار است و از سه داستان اصلی تشکیل شده است. از اهمیت این جنگ‌نامه می‌توان به اثرپذیری از وزن، سبک حماسی شاهنامه، بهره‌گیری از ساختار داستان‌های شاهنامه در روایت‌ جنگ‌های محلی، و استفاده از واژگان محلی اشاره کرد. در کنار ارزش‌های ادبی و روایی اثر، اشکالات وزن و قافیه، اشتباهات دستوری از جمله عدم تطابق فعل با فاعل و قرار گرفتن سازه‌ها در جایگاهی نامناسب و همچنین، تعقیدات لفظی و معنوی، ضعف تألیف و اشتباه در ساختمان واژگان، از فصاحت و رسایی و درنتیجه زیبایی کلام کاسته است.

کلیدواژه‌ها

شاهنامۀ فردوسی

جنگ‌نامۀ خوانین کوه‌گیلویه

آخوند ملانظرعلی

معرفی و نقد

---