ضحّاک و آشوکا (بازتابی از پادشاهی آشوکا در داستان ضحّاک)

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسنده

حمیدرضا ازدستانی رستمی

گروه زبان و ادبیّات فارسی، واحد علوم و تحقیقات، دانشگاه آزاد اسلامی، تهران، ایران.

10.22067/jmels.2026.99784.1065

چکیده

ضحاک (اژی‌دَهاکه/ آزی‌دَهاک) در اساطیر ایران پیوسته نماد بدکاری و بدکیشی و بی‌دادگری بوده و می‌توان او را کسی پنداشت که بسیاری از خصوصیات بد شهریاران در تاریخ ایران یا در پیوند با فرهنگ ایران در او جای داده شده است. همین موضوع سبب شده تا داستان و شخصیت او لایه‌های گوناگونی از شخصیت‌های اساطیری و تاریخی را بپذیرد؛ از همین‌روی، پژوهندگان ضحاک را با کسانی همچون اژی‌دهاکهِ اوستایی، ویشوَروپَهِ ودایی، دِیوکِس و آستیاگِ مادی، تیامت، کینگو، نرگال و نین‌گیش‌زی‌دهِ بین‌النهرینی، گُرگُنِ یونانی، آرتاوازْدِ ارمنی، لوکی و... همسان یافته‌اند. در ادامۀ این سنجش‌ها، نگارنده همسانی‌های ضحاک با یکی از پادشاهان سلسلۀ مائوریا در هند یعنی آشوکا را پیش کشیده و به این نتیجه رسیده است که گویا این دو شخصیّت، هر دو از سکاها هستند که در کشور هند استقرار می‌یابند؛ هر دو پدری راهب‌مسلک (مرداس و چاندرا گوپتا) دارند که حکومت او را تصرف می‌کنند و به آن پایان می‌دهند؛ هر دو به «خون‌خواری و ناباکی» آوازه دارند و البته در عین ستم‌کاری، در نزد گروهی از مردم دارای محبوبیت‌اند؛ هر دو در زمان عدم حضور خود در کشور، جانشینانی (کندرو و کومار) بسیار مورد اطمینان دارند؛ هر دو آیینی هندی (بت‌پرستی/ بودیسم) را گسترش می‌دهند. آشوکا پس از ظلم بسیار طریق دین و یاری به مردم برمی‌گزیند. دربارۀ ضحاک این ویژگی را نمی‌بینیم؛ اما برادرزاده یا نوادۀ او یعنی کوش پیل‌دندان، چنین ویژگی‌ای دارد که شخصیت او را به آشوکا نزدیک می‌سازد.

کلیدواژه‌ها

ضحاک

اسطوره

آشوکا

هند

پادشاه

---