ساخت‌مندیِ شبکۀ پی‌رفت‌ها در طرح داستانِ «بیژن و منیژه» شاهنامه بر پایۀ الگوی روایت شناختیِ تزوتان تودوروف

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان

فریبا مهری ¹

مهیار علوی مقدم ²

حسن دلبری ²

¹ استادیار زبان و ادبیات فارسی، دانشگاه حکیم سبزواری، سبزوار، ایران

² دانشیار زبان و ادبیات فارسی، دانشگاه حکیم سبزواری، سبزوار، ایران

10.22067/jmels.2026.93942.1052

چکیده

یکی از عمده‌ترین اجزای نقد یک داستان در الگوی روایی تودوروف، پی‌رفت‌های آن و از کارکردی‌ترین عوامل موثر ، انسجام نظام‌مند این شبکۀ پی‌رفت‌هاست. هدف این مقاله نیز بررسی شبکۀ پی‌رفت‌ها، در داستان بیژن و منیژۀ شاهنامه و تحلیل اثربخشی این شبکۀ ساخت‌مند در اقناع مخاطب بر اساس الگوی طرح داستان برپایۀ نظریۀ روایت شناختی تودوروف است. مسئلۀ بنیادی این مقاله که نویسندگان در پی آن هستند، بررسی و تحلیل میزان و چگونگی کاربست عنصر کارآمدِ پی‌رفت و ایجاد شبکۀ درهم تنیده و درعین حال، ساخت‌مند پی‌رفت‌ها برای دستیابی به معنای بهتر و عین حال طرحی سازمان‌یافته‌تری از این داستان است.. دراین راستا، بدنۀ اصلی مقاله پیش‌رو، بازشناختِ اجمالی الگوی روایی تودوروف با تکیه بر شناخت پی‌رفت و تحلیل و بررسی این عنصر موثر در طرح داستان بیژن و منیژه است. روشِ کار نویسندگان در این پژوهش، خوانش داستان و تحلیل ساختاری طرح آن بر مبنای الگوی روایت شناختی تودوروف است. دستاورد این پژوهش آن است که بر مبنای کنش‌ها، گزاره‌ها و خط سیر منطقی حوادث داستان، طرح و شبکۀ پی‌رفت‌ها، آن‌گونه که از شاعری چون حکیم فردوسی و تبّحر او در داستان‌سرایی انتظار می‌رود، کاملاً ساخت‌مند است اما نکته مهمی که در برسی‌ها آشکار شد آن است که برای دستیابی به پیرنگ ساختاری و عمیق داستان‌هایی از این دست که قطعا بخشی از طرح و ییرنگ روایت در دل عوامل فرهنگی نهفته‌است، این نیاز احساس می شود که با تغییراتی می‌توان از کارکرد سطحی الگو گذشت و با حفظ ساختارهای اصلی، آن را کمی متعادل و بومی‌سازی کرد.

کلیدواژه‌ها

بیژن و منیژه

روایت‌شناسی

طرح داستان

پی‌رفت

حکیم فردوسی

تودوروف

---