بررسی و تحلیل عناصر مرتبط با فرهنگ عیاری در برزونامۀ کهن

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسنده

وحید مبارک

دانشیار و عضو هیات علمی گروه زبان و ادبیات فارسی، دانشکده ادبیات و علوم انسانی، دانشگاه رازی

10.22067/jmels.2025.90281.1036

چکیده

برزونامه‌کهن متن گذار از حماسه‌های کهن به حماسه‌های عیاری است که سرنمون جنگ پدر و پسر (نبرد با خویشاوندان) را دارد و از داستان‌های الحاقی شاهنامه و با ساختاری مشابه با داستان رستم و سهراب است. این اثر، سروده ( از 570 تا680 ق) بوسیلة شمس‌الدین محمد کوسج (کوسه) است و دو بخش دارد: تولد، رزم‌ و اسارت برزو(پسر سهراب) به دست ایرانیان؛ و رزم پیلسم و سوسن رامشگر با پهلوانان ایرانی. برزونامه از متن‌های حماسی- پهلوانیی است که به دلیل داشتن مضامین عیاری، در نوع ادبی، روایت حماسی-عیاری قرار می‌گیرد چرا که اسطوره‌ و تاریخ به مرور زمان و با توسعه و تقلیل، در یکدیگر بازپیدا می‌شوند و پیوندی نزدیک با یکدیگر دارند. یافته‌های این جستار توصیفی- تحلیلی از برزونامه، نشان می‌دهد که این اثر دربرگیرندة برخی نکات و عناصر عیاری چون برساختن قهرمانی از طبقة کشاورزی در برابر قهرمانان کهن؛ مشابه‌سازی با حماسۀ سهراب و الحاق به آن؛ ضعف رابطۀ علّیت؛ رعایت نکردن عفت کلام و عمل؛ راستگویی و راستکاری قهرمان؛ بازسازی نهادهای اجتماعی و دادگری و امنیت نابود شده از حملۀ بیگانگان؛ منفعت‌طلبی و تقویت قوم‌گرایی ایرانی؛ ترک اندیشۀ برتری پادشاهی با نمایش ضعف شاهان و تاکید بر مردم‌گرایی عیاران و اهل فتوت؛ گرایش-های دینی و مذهبی؛ وطن‌دوستی؛ ضعف‌های زبانی و ساختی و سادگی و روانی زبان؛ و طرح زندگانی کشاورزان قهرمان و طبقة غیر اشرافی و جامعة پیشه‌وری ( یا رعایا)که اغلب عیاران از این طبقه برخاسته‌اند همگی، برزونامه را حلقۀ پیوستن حماسه و تاریخ و متن‌های عیاری و حماسی قرار می‌دهد.

کلیدواژه‌ها

حماسه

تاریخ

متن‌های‌ عیاری

متن های الحاقی به شاهنامه

برزونامه

مضامین عیاری

---