تحلیل تطبیقی شخصیت جهیکا در بندهش و شخصیت ارنواز در شاهنامه (و تبیین نقش زن تاریک‌گوهر (پری) در اندیشه و قصه‌های ایرانی)

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان

شیدا قاسمی فیروزآبادی

ابوالقاسم اسماعیل پور مطلق

احمد خاتمی

دانشگاه شهید بهشتی

10.22067/jmels.2026.95382.1061

چکیده

گستردگی و قدمت اساطیر و روایت‌های ملی و دینی ایرانی، دستیابی به ژرف‌ساخت اسطوره‌ای آن‌ها را دشوار کرده و برخی خوانش‌ها را در سطح روایت یا داوری‌های اخلاقی متوقف ساخته است. ازاین‌رو، درک منطق حاکم بر کنش شخصیت‌ها نیازمند تحلیل اسطوره‌شناختی و ساختارگرایانه است. در این پژوهش، با رویکردی تطبیقی، شخصیت جهیکا در بندهش و ارنواز در شاهنامه بررسی می‌شود؛ دو شخصیتی که در ظاهر، یکی چهره‌ای اهریمنی و دیگری سیمایی اهورایی دارد. نتایج پژوهش نشان می‌دهد که برخلاف این تفاوت ظاهری، جهیکا و ارنواز بازنمایی یک الگوی اسطوره‌ای کهن و مشترک‌اند. در این الگو، زنِ تاریک‌گوهر (پری) نیروی اهریمنی خفته را بیدار می‌کند و موجب حمله به جهان اهورایی و مرگ نخست‌آفریدگان می‌شود، اما در ادامه با دلباختگی به مرد روشن‌گوهر، از نیروی تاریکی گسسته و با پیوستن به نیروی روشنایی، زمینه شکست اهریمن را فراهم می‌آورد. این پیوند، افزون بر انتقال قدرت سیاسی، به آزاد شدن برکت و باروری در جهان می‌انجامد، هرچند سرانجامی تراژیک برای مرد یا فرزند حاصل از این پیوند رقم می‌زند. این پژوهش با روشن‌کردن ژرف‌ساخت مشترک این دو روایت، نقش فعال و سرنوشت‌ساز زن تاریک‌گوهر را در پویایی نیروهای تاریکی و روشنی، انتقال قدرت و تداوم آفرینش در جهان‌بینی ایرانی تبیین می‌کند.

کلیدواژه‌ها

جهیکا

ارنواز

گوهر تاریکی

پری

شاهنامه

بندهش

اسطوره‌شناسی تطبیقی

---